Li Rantoele (gazete)

gazete e walon ki rexhe tos les troes moes
(Redjiblé di Rantoele-gazete)
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Li Rantoele », loukîz cial.
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Rantoele », loukîz cial.

Li Rantoele gazete[1], c' est ene gazete e walon eplaideye dispu 1996 pal SNR "do minme no".

Cou-coviete del Rantoele l° 74

Ci fourit ene des prumirès gazetes di prôze nén racontrece e walon, avou Li Chwès.

Istwere et covietes del Rantoele-gazete

candjî

Fén 1994 : Enondaedje do pordjet

candjî
 
Prumî limero sayrece evoyî pa Laurent Hendschel a Lucien Mahin

C' est l' Lorint Hendschel k' a yeu, e moes d' decimbe 1994, l' idêye di fé come ene gazete po s' atôtchî inte des prumîs rfondeus et ôtes vayants bouteus pol walon. Il a ç' côp la scrît ene dobe pådje, dissu cogne A3, a Lucyin Mahin, tot l' lomant Li Rantwèle (li rfondowe d' adon pol mot rantoele). Li "rvuwe" lete kimince pa ene lete :

Binamé soçon Lucyin,
Neni, n' alez nén croere k' ene novele rivuwe walone vént do disclôre. C' est djusse ki dji djowe avou l' idêye d' on fouya ki sievreut d' loyén etur les (r)cåzeus. (…) i fåt fé fé li pus possibe, nén seulmint paski, vos come mi, nos avans ddja bråmint des afwaires e trexhe, mins aprume po fé ene vraiye rantoele ki si spådrè, pitchote a midjote, so tote li Walonreye.

Adonpwis, gn a des noveles del tåvlotêye "Normålizåcion" di l' UCW, so les noûmots eployîs pås scolîs del sicole di walon d' Nameur, so Emile Gilliard, evnd.

1995 : Prumire anêye di sayes

candjî
 
Troejhinme limero sayrece (1996) tot fwait pa Lucien Mahin

E 1995, Lucyin Mahin, shuvant les ecoraedjmints da Hendschel, va scrire tos les moes on papî d' gaztî so des sudjets al môde, metans :

Tos ces papîs la estént fwait a môde di responda. C' esteut onk des prumîs côps ki des årtikes e walon estént fwaits come ça.

Adonpwis, e moes d' djulete 1998, Stefane Quertinmont s' a-st anoncî po-z esse mwaisse-sicrijheu del gazete. Mins, divant çoula, i va voleur mete so pîs ene SNR po-z aspoyî pus stocaesmint li pordjet d' gazete. C' est adon ki l' soce "Li Rantoele" a disclôs.

Prumire rîlêye di limeros (1996-2000)

candjî
 
Prumî limero

Li prumî vraiy limero rexhe e l' esté 1996. Ci serè ene gazete ki rexhe tos les troes moes, et nén on moetî, come on-z aveut sayî aprume. Li no a ene miete candjî, a cåze des halinaedje po rfonde çou ki va divni li betchfessî OE : c' est Li Ranteule. L' adrovaedje est scrît pa Stefane Quertinmont dizo l' tite “Li Rantoele : paski pocwè ?”, la k' il esplike les idêyes ki djårnèt dispu ttaleure troes ans emey ene troclete di djonnes waloneus. Après, gn a des papîs da Dominike Heymans so li rfondaedje, Lucyin Mahin pol coirnêye eternåcionåle, Pierre Otjacques so les 100-z ans del binde d' imådjes, Louis Baijot so les viyès tecnikes, Lorint Hendschel so les copiutreces, Pire Otdjåke, co on côp so li spôrt, et l' Lucyin Mahin, so l' economeye. Come ene vraiye gazete, dabôrd, et tote e walon.

Tote ? nén vormint; gn a ene volante foye å mitan k' esplike e francès çou k' est li rvuwe, et eto kimint lére les betchfessîs scrijhas, ca tote li rvuwe est scrîte e rfondou walon.

Li rvuwe fwait ason 8 blankès pådjes di cogne A4, djusse des bounès fotocopeyes. Mins, dispu l' lº 14 (bontins 2000), gn è va aveur 12 pådjes. Li gazete va dmorer inla disk' å limero 16, e l' erire-såjhon 2000.

Di tot ç' tins la, l' eplaideu responsåve, c' est Pire Otdjåke, et l' meteu e pådje, Tiri Dumont. L' abounmint costêye 200 FB po èn an.

A cmincî do lº 9 (ivier 1998); gn è va aveur deus pådjes di rawete, å mitan, li Rantoele Belès letes. C' est des tecses literaires, ci côp cial, sicrîts e rfondou u e Feller, et ki sont relîs pa Bernard Louis. Li coirnêye a stî renondêye e l° 54 (esté 2010).

A pårti do lº 17 (bontins 2001), gn a eto cwate pådjes d' ene BD å mitan, li fiesse do fleurtins, da Luc Bailly. L' uzance di cate pådje di binde d' imådjes å mitan deure disk' å djoû d' ouy.

Foû des prumîs Rantoelîs, vola sacwants scrijheus k' on rtrouve cobén dins l' gazete: Emile Pècheur, Jean-Claude Somja (lº 5), Roger Viroux (lº 6), Yves Paquet, Jean-Pierre Hiernaux (lº 7), Joseph Lahaye. André Gauditiaubois (lº 8), Joël Thiry (lº 9); Johan Viroux (lº 9, 10 & 13), José Schoovaerts (lº 12), André Lamborelle (lº 13 & 14), François Nyns (lº 15 & 16).

Après l' 15, gn a ene aberteke, la k' on fwait mete totès sôres d' anonces.

Deujhinme rîlêye di limeros (2001-2002)

candjî

Li deujhinme rîlêye di limeros a ene cogne di lucse : c' est 5 limeros (17 a 21) avou do glaecî papî. Todi 12 pådjes, avou ene Aberteke sol cou del gazete. L' abounmint a rmonté a 250 FB.

On trouve sacwants noveas scrijheus : Roger Nicolas k' eplaide deus papîs e tchampnwès (l° 17 & 18), Christine Tombeur (l° 17, 21), Jean-Pierre Dumont (l° 20, 21), Jean-François Brackman (l° 21), Pablo Saratxaga (l° 21).

Li Binde d' imådjes da Luc Bailly s' atcheve e lº 17, et c' est ene ôte BD, da Maurice Moray, ratournêye e walon pa R. Viroux, k' atake so les 4 pådjes divintrinnes e lº 18. C' est eto des limeros la k' gn a des bates di dvizes so li rfondaedje (mins po s' endè houwer evoye). C' est eto di ces trevéns la kel soce "Li Rantoele" si va schetler inte les Fellerisses et les rfondeus.

Li ptite rîlêye (fén 2002)

candjî

C' est ene pitite rîlêye di 3 limeros, ki rsont e papî ôrdinaire, avou l' imådjete del Rantoele e grand sol coviete, avou, å dzo, cwate payizaedjes des cwate coines del Walonreye. C' est l' prumî côp kel pris vént en uros. C' est todi 8 uros po l' anêye.

Ci côp cial, gn a 12 pådjes divintrinnes, eyet les cwate del coviete, e djaene coleur.

Li rîlêye Schoovaerts (2003-2005)

candjî
 
Djoz& a l' ovraedje po l' Rantoele
 
Coviète 76
 
Coviète 78

Li rîlêye Schoovaerts est lomêye insi paski c' est l' Djozé Schoovaerts k' a fwait les desséns pol coviete (avou, a tot côp bon, ene bele crapåde et on cok), do l° 25 å l° 35. C' est lu eto ki s' a metou a l' epådjnaedje al plaece da Tiri Dumont. Gn a sovint des ptits desséns ådvins, etchessîs dins l' tecse, come dins li rvuwe electronike Rabulets. Åresse, sacwants tecses sont rprins direk foû des Rabulets. Gn a insi pacô des tecses literaires ki si vnèt herer å mitan del prôze nén racontrece.

Les cwate pådjes d' å mitan, c' est ene novele binde d' imådjes da J. Schoovaerts lu-minme, L' Avespré, mins ki si state å lº 32.

Li dobe lº 25/26 a 24 pådjes divintrinnes (inte di zeles, 8 pådjes pol BD). Les ôtes lº tournèt a 16 pådjes ådvins, et l' coviete.

Sacwants noveas scrijheus : Georges Sfasie, Laurent Dabe, Jean-Marie Lecomte, Joseph Baccus, Simon Stasse, Paul-Henri Thomsin, Guy Denis, Jean-Pol Grandmont, André Demoulin.

A cmincî do lº 30, on cmince a vey des tecses riprins di l' eciclopedeye Wikipedia, inte di zels, les corwaitaedjes des lives e walon ki vnèt d' rexhe.

A pårti do lº 32 l' tite del rivuwe si va scrire come li cmon no e rfondou: “Li Rantoele”, avou on betchfessî scrijha.

Å lº 34, l' abounmint passe a 10 €, adonpwis, a 12 uros.

Li cou-coviete si va eto felmint amidrer, avou li tite des bokets, et des imådjes e coleur, des scrijheus u so les tinmes k' on ndè cåze ådvins.

Li rîlêye Mahin tot seu (2005-2007)

candjî
 
Coviete do limero 36

A conter do l° 36, c' est Lucyin Mahin k' a rprins l' bouye d' adjinçner l' Rantoele-gazete.

Elle est adjinçnêye tot shuvant èn ôre di sudjets, a pô près todi l' minme : coirnêye eternåcionåle; Walonreye; economeye; spôrts; cinema; syinces, bén-magnî walon, voyaedjes, tuzance djeneråle, lingaedje walon (troes cwate pådjes). Al 16inme pådje, gn a ene coine di kesses des lijheus.

Sacwants noveas scrijheus : Maggy Marenne, Jean Goffart, Cécile Van Oorbeek, Roland Georges.

Jean Goffart sicrirè, dins tchaeke limero, ene coirnêye so les spôrts, lomêye : les tchafiaedjes da Ptit Louwis, sipoté "Sportman".

Cicile Van Oorbeek tént ene coirnêye di recetes e walon.

Li rîlêye Mahin-Schoovaerts (2007-2017)

candjî
 

A cmincî do l° 41 (bontins 2007), après deus cwate limeros avou des tchabåraedje da Djihinne Mahin, José Schoovaerts riprinda l' gorea, come dessineu pol coviete. A staté avou l' limero 84 (ivier 2017-2018) avou li rsaetchaedje da José Schoovaerts.

A pårti do l° 42 (esté 2007), les cwate pådjes do mitan estént e coleur. C' esteut des bindes d' imådjes, avou les pinsêyes di filozofes come Descartes, Lao-Tseu, Machiavel, Shakbar u Max Stirner. C' est totès creyåcions da José Schoovaerts, kécfeye riprinjhes di ses årtchives di bédéyisse (Les frés Moståde).

A dater do l° 45 (bontins 2008), li coviete et l' cou-coviete fourît e coleurs, todi ene pondeure oridjinåle da José Schoovaerts, d' ene bele comere avou on cok.

Sacwants noveas scrijheus : Yannick Bauthière, Jean Cayron, Georges Sfasie, Jacques Desmet, Désiré Malet, Joëlle Spierkel (l° 66), Didier Ocula (l° 67). Et on cwiteu, a pårti do l° 54 (esté 2010) : Bernard Louis.

Li plan del gazete est a pô près todi l' minme. On-z atake voltî so èn årtike eternåcionå (Amerike nonnrece, Monde arabe, Estats Unis). Adonpwis, c' est sol Beldjike, li Walonreye, l' economeye, li tourisse, li spôrt. Divant l' BD do mitan, gn a sovint on papî so li rlidjon u l' filozofeye.

Après l' binde d' imådjes des pådjes do mitan, gn a èn årtike so les viyès usteyes, u les vîs amuzmints. Adonpwis, des pådjes sol lingaedje walon : novea lives, noveles des tchanteus, des scrijheus, evnd.

Al dierinne pådje, gn a l' corî des lijheus, et sovint ene couyonåde u deus. Li pådje des crakes a stî tnowe pa Christine Tombeur, adonpwis pa Christian Thirion.

So les pådjes divintrinnes del coviete, des anonces po les copinreyes, les waibes e walon, evnd.

A comincî do l° 54 (esté 2010), li rawete "Belès Letes" rataca: 4 pådjes metowes å mitan del gazete, divins li binde d' imådjes.

Cisse rîlêye la amoenna des teribès bates di dvizes inte les disfindeus des desséns erotikes del prumire pådje et les cis k' estént disconte. Li plaece d' ene kimere waire mousseye va baxhî a pårti del Rantoele 80.

Li rîlêye Mahin-Cayron (2018)

candjî

Les covietes da Djozé Schoovaerts avént cåzé ene pitite brete inte les inmeus-bén et les ôtes.

E 2018, li mwaisse dessineu dimande a prinde si pinsion come fijheu del coviete et des cwate pådjes divintrinnes (binde d' imådjes). Li coviete serè adjinçnêye pa Jean Cayron, eyet l' cou-coviete på mwaisse sicrijheu, mins so on fond ki dmeure on dessén da Djozé Schoovaerts, k' a dné s' benediccion po çoula.

Les pådjes divintrinnes e coleur sont wårdêyes. Gn a des dessếns u fotos ås bouyotes po rire, da Jean Goffart eyet Christian Thirion. Pu des belès fotos del Walonreye (da Jean-Pierre Van Overmeire, Jean Cayron, Georges Sfasie, Lucien Mahin et Martine Mahin).

Dins les noveas scrijheus, André Mottet po des tecses di gaztaedje, di belès-letes u des fåves.

Li walon eployî

candjî

Gn a mwints papîs ki sont e rfondou walon, sicrît direk pås scrijheus.

End a des ôtes ki sont rmetous e rfondou pås eplaideus, avou l' åjhmince des scrijheus.

Gn a sovint ene esplikêye e francès po les lijheus saveur prononcî les betchfessîs scrijhas tcheke a s' môde. Do l° 1 å limero 16, c' esteut metou come pî-note. A cmincî do l° 28, c' esteut scrît so ene pådje divintrinne del coviete. Vocial çou k' gn aveut sol l° 43 :

xh se prononce généralement ch et jh se prononce j (les 2 se prononcent h à Liège); ea se prononce ia ou ê (fr. eau); én se prononce généralement in (én ou é a Charleroi); ae se prononce è à Liège, a à Namur et en Sud-Ardenne, et â à Charleroi dans le suffixe -âdje), oe se prononce généralement ( à Liège, mais aussi è, û, ë, wa, , , etc.), sch se prononce sk ou ch (mais h a Liège); oi se prononce wa à Namur, à Liège, ôn à Charleroi et à Nivelles, å se prononce au à Namur, â en Haute-Ardenne, et variablement au, â, ou a à Charleroi; ô se prononce nasalisé en Ardenne et à l’ Est du Brabant (presque on), et à Nivelles; sh se prononce ss à l’ Est et ch à l’ Ouest; oen se prononce souvent on à l'Est et win à l'Ouest.

Kécfeye, on uze d' on rfondant walon.

Sacwants årtikes sont eto scrîts e sistinme Feller.

Gn a padecô ossu sacwantès letes di lijheus ki sont leyeyes e francès.

Enimådjaedje

candjî
 
Dessinaedje do Bardouxha pås ptitès djins di 1886, fwait d' après des desséns di ç' trevén la

Dispu les anêyes 2000, eyet disk' al Rantoele 84, l' enimådjaedje a stî fwait pa José Schoovaerts.

Saetchaedje

candjî

Li Rantoele a stî saetcheye a 150 pu a 100 egzimplaires. Sacwants limeros di rclame ont stî tirés a 500 egzimplaires.

Shuvance

candjî

Les tecses eplaidîs dins l' Rantoele l' ont todi stî avou l' åjhmince di poleur esse replaidîs pa tolminme ké lijheu, tot citant l' sourdant. Eto fourît i rmetous sol Wikisourd dizo l' licince di libe replaidaedje CC BY-SA 4.0.

Avizances di lijheus

candjî
responda da Jean-Pol Pirson
- Vs inmez bén « Li Rantoele » ?
- Away, paski asteure dj’ el lé come si c’ esteut m’ walon. Por mi asteure, drovi « L’ Rantoele » u drovi ene ôte gazete e walon… dji lé « L’ Rantoele » come si c’ esteut mi walon d’ Lidje.
- Ci n’ est nén si… trop målåjhey ?
- Ci n’ est nén… å debut ! Mins c’ est tot, ça vént tot seu.[2]

Hårdêyes difoûtrinnes

candjî

  Vos trouvroz des racsegnes so les ouves da Li Rantoele (gazete), u les ouves zeles-minmes, so Wikisourd e walon. Lisse des årtikes

Sourdants

candjî
 
Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou sol Rantoele-gazete .
  1. ki s' a scrît eto «Li Ranteule» (1996-2004)
  2. Jean-Pol Pirson adjåzyî pa Lucien Mahin, Wekene do live a Rdû, 14 d' avri 2022.