Wiktprintable without text.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "swele", alez s' vey sol Wiccionaire

Li swele (on dit eto: li waessén, li rgon, li grin, li blé), c' est ene dinrêye d' ivier ou d' esté, ki vént bén dins les pôvès teres (såvlon et schayisse).

maweur swele e plin tchamp

No d' l' indje e sincieus latén : Secale cereale

MotlîModifier

E 20inme sieke, on loméve li swele d' on no diferin d' on payis a l' ôte.

 
sipaurdaejde des lomaedjes do rgon e 1935

DiscrijhaedjeModifier

Li swele a on longou strin, ossu hôt k' ene djin, ene grande påte avou des courts picas, et ene pitite fene simince, metowe so deus rindjeyes.

Sôres di sweleModifier

  • Li court des Flandes (nén si hôt).
  • Li swele des Celestins.
  • Li waessén (hôte sôre, avou des payetes ås eriesses[1], on pô come li speate).
  • Sorlon si provnance, on cåzéve di rgon d' forneas ou swele di sårt, di swele di djouxhire, di swele d' ansene.[2]

Ahivaedje do rgonModifier

TecnikeModifier

Come li grin est foirt pitit, ça s' seme «inte les doets».

El fåt semer setch. On djheut : "Li swele ès seme dins l' poussire, eyet l' grin dins les broûs".

Li rcatchaedje ni doet nén esse sipès. On djheut "Li swele inme bén vey eraler s' mwaisse", oucobén: "i fåt kel swele vos vey raler cwand vos l' avoz semé".

Istwere del coûteure do swele.Modifier

Dinltins, on l' seméve voltî dins les sårts, et dins les pôves payis, come l' Årdene. Dins l' Bon Payis (Fåmene, Condroz, Hesbaye), on ahivéve pus voltî do frumint, ki rapoirtéve dipus.

A stî bråmint abandné paski li strin esteut trop grand, et k' ça flaxhive rade, et kel grin djårnéve so pî.

El Walonreye, li swele a stî replaecî på swele-frumint diviè ls anêyes 1970. E l' Almagne, on seme co voltî do rgon å djoû d' ouy.

Uzaedjes do sweleModifier

 
pwin d' swele (a hintche), pus macasse k' on pwin etir
  • Esteut purade ahivé po fé des wås (pitite djåbe k' on fjheut des toets di strin).
  • On ndè fjheut eto des fåssons u loyetes (loyéns d' swele), po loyî les djåbes et les boshales a l' awousse.
  • On fwait do pwin avou l' grin. Li pwin d' swele est bén pus macasse ki l' ôte.
  • Dinsltins, avou l' farene, on fjheut co bén del cole a tapisser.
  • Po sognî les biesses: li grin n' convént nén d' trop pol bisteu, ca l' amidon del dinrêye plake trop foirt cwand li biesse roemeye; mins cût, il est foirt bon po-z ecraxhî les toreas. Il est foirt bon po les coshets ossu, et s' les fwait i doirmi.
  • Po fé del treye, et des tchapeas di strin. A cåze del måle k' a-st e terén dins l' vå d' Djer, li swele vént pus blanc k' ôte pårt, et dene des pus beas tchapeas.
  • C' esteut l' dinrêye k' on seméve dins les sårts.

Maladeyes do sweleModifier

Li swele esteut sovint emîlé, dj' ô bén, ataké pås dints d' leu (Claviceps purpurea), on tchampion ki fjheut des noerès brokes so les påtes. Li pwin fwait avou ces grins la poleut amoenner l' ergotisse, k' a touwé bråmint des djins el Moyinådje.

Ahivaedje do soele sol DaegneModifier

E Marok, on l' seme divins les pus froedès plaeces des montinnes.

Dins les bounès teres, on s' endè sieve come hayon dins les aireyes ås pastekes.

SourdantsModifier

I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou les waesséns .
  1. E200 a "wèssé"
  2. E200 a "règon"