Drovi l' mwaisse menu
Li guere di 14 a leyî des des moirts des deus costés (cial, li conte des eterés a l' Aite militaire di Maissin)

Li guere di 1914-1918 (on dit eto li prumire guere daegnrece, u li guere di 14, u li grande guere), c' est ene teribe guere k' a-st ataké e 1914 cwand l' Otriche a dclåré guere al Serbeye.

El Walonreye, elle a cmincî e 1914 et esse fineye a l' årmistice li 11 di nôvimbe 1918.

Tins del guere di 1914-1918, tote li Beldjike a stî ocupêye pås sôdårds almands, apus k' li ptit boket padrî l' Izer. Li rwè Albert prumî a dmoré tote li guere avou les sôdårds å front.

Les prijhnîs bedjes estént reclôs dins des camps e l' Almagne ou ezès Bas Payis.

Gn aveut des Walons des deus costés, ca les cis d' Waime et d' Måmdey estént prûsyins.

Al fén del guere di 1914, li Beldjike s' a recråxhî des Redîmés Payis.

PondantsCandjî

On lomé Günther Princip assazene l' årtchiduk et l' årtchidutchesse d' Otriche a Sarayevo. Çoula va ehinonder li Prumire guere daegnrece.

Li Kaizer Wiyåme II aveut siné li Påye ås vint-cwate hagnons la k' i s' egadjive a n' nén evayi l' Beldjike. Mins i dirè après ci n' est k' on boket d' papî po-z esprinde li feu.

Les ofinsives di 1914Candjî

 
Mape di l' Ofinsive di 14

Ele s' ont fwait sorlon tos dmey-cekes paraleles. Les prumirès batreyes fourît do costé d' Lidje (batreye do Réze, dilé Hesta), siconte di l' årmêye bedje.

Après, les batreyes ont stî el Nonne del Beldjike, inte les Almands et les Francès, come les batreyes di Maissin. Mins eto pus a Bijhe, come a Tchålerwè ki les Alamnds î arivèt l' 21 d' awousse. Mins i sont rboutés pa les Francès. I prindront l' veye li londmwin 22 d' awousse.[1]

Li moes d' awousse 1914 a stî dins li Lussimbork bedje, di Vierton a Vierzeye (Djedene), li teyåte des prumîs apougnaedjes eter les deus årmêyes francesses et almandes.

Les viyaedjes ont sofri bråmint di ces combats la (måjhons greyeyes et civils touwés).

Li front d' l' IzerCandjî

Li ptite coine di Beldjike metowe padrî l' Izer schapa a l' ocupåcion pask' on l' meteut dzo aiwe tot drovant les vaenes estô d' les clôre cwand l' marêye montéve, et cwand ele dischindeut, clôre les vaenes el plaece d' elzès drovi.

Li Holande aveut dmoré neute; tot åd dilong del frontire avou l' Olande, les Almands avént metou ene cloteure electrike. Les djonnes ki vlént rdjonde les lignes bedjes divént passer par la. Mins come l' Olande esteut neut, ele ni poleut nén leyî passer les combatants, ça fwait ki les cis k' avént reyussi a passer et k' estént codous e l' Olande plént-z î esse ritnous dins des camps.

Les sôdårs di l' Izer si spotént zels-minmes les "vîs paltots".

Éndjins militairesCandjî

Li guere di 14, ça a stî l' prumî côp k' i gn a yeu des tanks.

ÅresCandjî

On a bråmint eployî les gåz di guere, des deus costés. Insi li 19 di decimbe , so les trintchêyes a Ablincoû, les Francès atacnut les Almands ås gåz deus eures å long.[2]

Politike des Almands el BeldjikeCandjî

Les Almands ont metou so pî on schåyaedje administratif del Beldjike.

On prumî aresté a rexhou li 15 d' octôbe 1916 (po l' acsegnmint), ki revoyive les administråcions walones a Nameur.[3] Les ôtes ministeres vont shuve. Li decret do 21 di måss 1917 dessene les limodjes des deus intités. Li Flande est tote seule, avou Brussele come mwaisse veye. Li Walonreye est tote seule, avou radjoutaedje del Walonreye di France eyet di sacwants viyaedjes après Avene.

E moes d' djun 1917, les fonccionaires walons sont priyîs di raler a Nameur po fé leu-z ovraedje. Mins, tchôkîs pa ene assimblêye di pårlumintîs d' Brussele (avou foirt waire di Walons dvins), i fwaiynut tertos greve, oudonbén dmissioner[4]. Li Walonreye va dmorer adon cwate a cénk moes sins siervice publik : tribunås, sicoles, comenes vont clôre ene après l' ôte. Les traitmints des ptits fonccionaires ni sont pus payîs. Ni les subzides ås orfulinats, evnd.[5]

Des ôtès djins ont accepté di fé tourner l' Walonreye e 1917 et 1918, e boutant dins les ministeres di Nameur. Mins ces-la (inte di zels des waloneus come Oscar Colson et Arille Carlier) seront reclôs (s' i n' avént nén stepé evoye foû payis) et djudjîs come traites e 1919.

Li govienmint do HåveCandjî

Sacwants politikîs si rapoûlît å Håve et-z î amonter on govienmint bedje foû-payis.

Guere di l' ItåleyeCandjî

El guere di 14, l' Itåleye esteut avou les Aloyîs. Ele fourit atakêye pa l' Otriche. Les sôdårds itålyins, disbåtchîs, corît evoye a Caporetto, po si rployî so l' Aiwe di Piyåve. La, refoircis pås tropes franco-inglesses, il ont parvinou a arester les Otrichyins. E moes d’ djanvî, les aloyîs sont mwaisses del bataye del Piyåve et s’ vont i cmincî a rmonter a l’ assôt.[6]

Les tropes itålyinnes si vont rtrover el Tchampagne, pu e l' Årdene. E 1918, li rwè d' Itåleye vént inspecter ses sôdårds a Libin (li voye fwaite esprès si va lomer "voye des Itålyins").

Passêyes del guere di 14 dins l' lingaedje walonCandjî

MotlîCandjî

Sacwants mots del guere di 14 sont dmorés dins l' lingaedje walon.

Sicrijhaedjes e walon sol guere di 14Candjî

Hårdêye difoûtrinneCandjî

SourdantsCandjî

  1. Félicien Barry Memweres, El Bourdon 668-669 p. 23-31.
  2. Marie-Claire Buchholz, corespondance d' èn ome del tere, tins del prumire guere Li vi sprewe l° 63, 2013-2016, p. 102.
  3. Oscar Colson, L'unionisme wallon pendant l'occupation allemande en belgique - 1917-1918, Imprenta catalana, Cambo & co, Bårçulone, p. 13
  4. Oscar Colson, come ådzeu, p. 18-19.
  5. Oscar Colson, come ådzeu, p. 29.
  6. Emile Pècheur, Kurt Suckert Malaparte å Bork, Li Rantoele 71, waeyén-tins 2014