Disambig.svg Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « tchén », loukîz cial.

Wiktprintable without text.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchén", alez s' vey sol Wiccionaire

Li tchén Loudspeaker.svg aschoûtez lu (u Loudspeaker.svg aschoûtez lu u /ʧɛ̃/), c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, k' a stî aclevêye dispu lontins.

Tchén croejhî bierdjî bedje

No d' l' indje e sincieus latén : Canis lupus familiaris

Famile : tchinidîs.

MotlîModifier

Li frumele si lome ene lexhe (eto, ene tchene). Les djonnes des tchinots u biesmint, des djonnes di tchén.

On tchén ki n' a pont d' mwaisse est lomé on "tchén d' corote".

ProvnanceModifier

Li tchén provént do leu, ki s' lome eto sincieuzmint Canis lupus.

DiscrijhaedjeModifier

 
Rimetaedje des passêyes d' on tchén (1) ås cenes d' on rnåd (2)

Pout esse ricnoxhou pa ses passêyes, diferinnes des cenes d' on rnåd.

Ovraedje et siervaedjeModifier

Li tchén sieve po wårder les måjhons, les biesses (tchén d' bierdjî, tchén d' vatche) u come kipagneye des djins.

I pout eto saetchî des atelêyes (tchén d' tcherete, tchén di sclide).

Dins sacwants payis come li Chine u Corêye nonnrece, on l' acleve po s' tchå.

C' est eto ene biesse di labo.

Raeces di tchénModifier

 Loukîz a : «Djivêye des raeces di tchén»
  • tchén d' vatches
    • bouvtî des Flandes
  • tchéns d' bierdjî
  • tchén d' tchesse
    • brake
    • tchén d' terî
    • fok
  • tchén d' wåde
    • bouldogue
  • tchén di cpagneye
    • tchén-milou

MopliyaedjeModifier

Li lexhe va a tchén deus côps so l' an. Adon, gn a ene miete di sonk ki sûne di s' nateure. Ele dimeure e tcholeur ene cwinzinne di djoûs, mins gn a k' les dierins ût djoûs la k' elle acceptêye li måye. Ele dimeure prindåve tote cisse termene la. Dabôrd, ele pout esse plinne di deus u troes måyes diferins.

Ele va 62 djoûs.

Cwand ele fwait les djonnes, on dit k' ele tchintêye. Si elle a yeu ene peclêye di tchinots, on dit, dins l' lingaedje corant k' elle a racatchinté.

Kitchinaedje des tchénsModifier

Les tchéns d' tcherete estént sovint må sognîs, po çou k' i travayént.

Les tchéns d' corote estént sovint kitchinés des efants. On lzî emantchive des tchesse-cawe. Udonbén, les neyî pol plaijhi.

Dins bråmint des payis, i dvèt esse apicîs des tchampetes et epweznés.

Alére:Li Houlot (Dieudonné Salme) pp. ....

Maladeyes des tchénsModifier

Pådje a pårt po les maladeyes des tchéns

Motlî walon des tchénsModifier

Loukîz todi a : J.J. Gaziaux, Des gens et des bêtes, p. 263-267.

I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou Tchén .