Moxhon d' toet
måye
måye
Rindjmint sincieus
Ringne: Animalia (biesses)
Ecoxhmint: Chordata (biesses al schene)
Classe: Aves
Ôre: Passeriformes
Famile: Passeridae
Djinre: Passer
No e sincieus latén
Passer domesticus

On moxhon d' toet u on pierot u on soverdea (on dit eto: on monet u on gros-betch)[1], c' est on ptit oujhea magneus d' grinnes foirt kinoxhou dins toplin des payis, ki vike voltî dilé les måjhons.

Sincieus no d' l' indje : Passer domesticus.

Ricnoxhaedje

candjî

Discrijhaedje

candjî

Li moxhon d' toet est a pô près 10 a 15 cm long. Li longueur di ses aiyes est l' dobe. I peze ene trintinne di grames.

Les måyes ont-st on gris bounet avou do brun so les boirds. Il ont ene noere goidje. Li frumele est pus grijhe, sins ôte coleur, pår sol goidje

Xhuflaedje

candjî

I xhufele voltî, on xhuflaedje fwait d' ene shûte di « tchîp tchîp ». On dit k' i « tchîptêye ».

Kidujhance

candjî

I s' bate voltî avou ses frés por lu awè l' meyeuse pårt.

I candje di plaece tot zouplant a ptits côps.

Vicaedje

candjî

Nourixhince

candjî

Les moxhons d' toet si nourixhèt purade di grinnes, come après l' awousse.

Dilé les måjhons, i rcwerèt eto les restants d' nouriteure leyîs pa les djins (pwin).

I magnèt eto voltî les ptits insekes mins ossu di totes sôres di viers, di halenes et di ptitès cropantès biesses.

I magnèt insi des fruts, del djonne salåde, u del tournêye k' est co bén tinre, et des ôtes botons d' plante.

Mopliyaedje

candjî
 
oûs

Li moxhon d' toet bastit s' ni e moes d' måss, purade dins l' trô d' on bastimint (trô d' mani, craeye d' on meur, gotire, evnd.), a pårti di strin, di ploumions et di ptits bokets di stofe.

I lyi pout ariver d' ocuper l' nid d' ene aronde, pa des côps e dislodjant cisse-ciale.

Li frumele pond di 3 a 8 oûs, covés pa les deus parints ene cwénzinne di djoûs å lon. 20 djoûs après leu disclôyaedje, les djonnes polèt sôrti do nid, çou ki dene l' ocåzion ås parints di fé leu ni on deujhinme côp. On moxhon d' toet pout viker djusk' a ene dijhinne d' anêyes.

Veye sociåle

candjî

I vikèt e bindes et n' voyaedjèt nén.

I s' aprotchèt voltî des dmorances des djins.

Waerantixhaedje et distrujhaedje

candjî

Sorlon les payis et les contrêyes, li moxhon d' toet est soeye-t i waeranti, soeye-t i loukî come on måfjhant, a cåze di ses distrujhaedjes dins les culteures, aprume les dinrêyes d' awousse.

Vicansté

candjî

Les populåcions d' moxhons d' toet discrexhnut ene miete totavå l' Urope, a cåze

Dins l' lingaedje walon

candjî

Li no do moxhon d' toet a eto siervou po batijhî ene rivuwe e walon, «Li Soverdea».

Spotaedje

candjî

Les Moxhons d' toet, c' est eto li spotaedje des djins d' Djamblene (hamtea d' Viyé-so-Lesse).

Dins les belès-letes

candjî

Hårdêye difoûtrinne

candjî

Sourdants

candjî
 
Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou les soverdeas .
  1. Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule ALW 8 79.