Drovi l' mwaisse menu

Lete di beloyance

Ene lete di beloyance,c' est ene lete sicrîte tote seule, mais loyeye å mot di dvant pa ene loyeure (e rfondou walon).

Li mwaisse role d' ene lete di beloyance, c' est di ristoper èn ahiket. Ele serè don todi metowe dirî ene voyale et dvant ene ôte voyale.

Ådvins

Lete di beloyance -zCandjî

Eployaedjes corantsCandjî

Li lete di beloyance -z si trove å pus sovint après les dvancetes po, a, e, tot (divant pårticipe prezintrece) et å (divant on viebe sustantivé); ou après l' adjondrece «et».

I fåt bén ene eure po-z ariver
Il a deur a-z ataker
Dj' a yeu ça e-z eralant
On nd a onk po rén tot-z atchtant ene tåvlete éndjolike
Å-z ôre les djins, i sereut reclôs a Lantin.
Fé fonde li boure dins ene casrole, et-z i mete doûcetmint l' farene (C. Massaux).

Eployaedjes a pårtCandjî

Pa des côps, li lete di beloyance -z si rtrove dirî des ôtes mots, mins ele pout eto esse rissaetcheye

On n' sårè-z eraler.
I pout-z endaler.
pitit-z a ptit
dins cint-z ans
inte cwate-z ouys

EtroclaedjeCandjî

Li lete di beloyance -z si pout vni etrocler e-n on vraiy djivion:

Va rzè
Va t' ezè
Va rzî

Dins les cåzaedjes ordinaires, sins respet do metaedje do prono coplemint divant l' aidant viebe, on-z a eto :

on n' pôré nén aler;
on n' pout nén code

Miercorecmint, ces fråzes la divnét :

on n' î pôré nén aler
on ndè pout nén code

Mins zî s' pout eto rescontrer al tiesse del fråze :

Fé fonde li boure dins ene casrole, et-z i mete doûcetmint l' farene; bén maxhî; mete ptit-z a ptit li tieni laecea

Li shuvion on-z pout ossu divni èn etrocla : ons

Ons a fwin

Lete di beloyance -tCandjî

Li lete di beloyance -t si voet :

  • dirî on viebe å rwaitant dins ene fråze di dimande
Va-t i fé bon ?
  • dirî l' prezintoe d' apårtinance s' (divant voyale)
C' est s’-t ome ( = c'est s'-n ome = c'est si ome)

Lete di beloyance -nCandjî

On eploye li lete di beloyance -n :

tchålerwetresse («no» et «vo»), divant voyale.

no-n ome
vo-n amisse
  • dirî les prezintoes d' apårtinance «mi» et «m'», «ti» et «t'», «si» et «s'», divant voyale.
Mi-n ome, c' est on Piete di Bousvå.
Et cwè, m’-n ome !?
Ti-n afwaire e tribunå, ça tchereye ?
I fåt raiwer t’-n åbe si t' vous k' i rprinde.
Ti-n espwer, c' est d' riweri bénrade.

Lete di beloyance -stCandjî

On eploye voltî li lete di belogance-st derî on codjowa, todi divant voyale

Va-st al djote
C' est nén mi, dit-st i
I sont-st evoye

Dirî est, metou dvant voyale, on n' eploye nén li lete di beloyance -st,poy ki l' mot a ddja ces deus letes la a s' coron.

Il est evoye si lét /i.lɛ.stɛ.voj/

Lete di beloyance -yCandjî

Li lete di beloyance -y- n' a nén stî ritnowe e rfondou.

Ele si rescontere sovint e walon do Mitan ey e l' Årdene nonnrece.

yèsse, yute, yôk

Il est scrît eto dirî : mi, ti, si

mi-y-ome,ti-y-èfant

et minme dirî des mots a pårt :

on p'tit-y-ome

E payis d' Vervî, li prono d' djin sudjet i ni dvént nén il divant voyale. L' ahiket si ristope pa ene lete di beloyance -y- ki s' divreut scrire :

i-y-a stou a messe

Li lete di beloyance «-y-» a stî retroclêye al tiesse di sacwants mots e rfondou :

Frecwince de letes di beloyance sorlon l' coine del WalonreyeCandjî

Li lete di belogance -st est puvite eployeye e walon do Levant.

Li «-z» est eployeye tocosté.

Li «-n» est tipike do Coûtchant walon avou «no» et «vo»; do Coûtchant et del Basse Årdene dirî m' , t' et s'.

Li «-t» dirî on viebe al troejhinme djin si voet totosté. Dirî si et s', do costé d' Nameur


Sicrijhaedje des letes di beloyanceCandjî

Dins l' sistinme Feller, les letes di beloyance si radjondêt pa deus loyeures å mot di dvant et å mot di drî, çou ki dene pacô des droles di acawmints:

i-n-a-st-ine fèye

E Feller, li «n» et li «gn» di «i n a» et «i gn a» sont loukîs come des letes di beloyance et sont loyîs ås deus mots vijhéns.

Divant l' sistinme Feller, on scrijheut voltî li «z» di beloyance tot seu (metans Edouard Remouchamps dins «Tåtî»). Sacwants scrijheus come Jeau Bosly ont porshuvou cisse dujhance la, minme tot scrijhant e Feller.