Dobe rifondowe

(Redjiblé di Dobe rifondaedje)

Ene dobe rifondowe, c' est, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.

Estratedjeye des dobès rfondowesModifier

Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å spotchant lingaedje. On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.

Des dobès rfondowes el croejheteModifier

Des dobès rfondowes ezès codjowaedjesModifier

  • Les rwaitants di l' indicatif prezintrece (cawetes -nut & -èt) et do suddjonctif prezintrece.
  • Les dobes pårticipes erireces.
  • sacwants codjowaedjes coinreces tipikes do viebe "esse": il ere, il ît (il esteut); il erént (il estént).

Des dobès rfondowes el morfolodjeye (aboctaedje des mots)Modifier

BodjesModifier

  • djårner les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, djermer so Lidje et l' Årdene, k' a des parints tipikes (djermale, djermêye); djårner so Nameur et Tchålerwè, pus tipike.
  • balance / balancî / bloncî

Dobe cogne del minme betcheteModifier

cawetes et betchetesModifier

  • Li femrin di nos d' fijheuse et d' mestî
    • Li no d' fijheuse: femrin del cawete -eu: cawete -euse u cawete -resse.
    • Sacwants femrins del cawete -î: cawetes -resse u cawete -ire: (gaztire / gaztresse; ovrire / overresse).
  • Dobe cawete di viebe -ter / -oter: betchter / betchoter; tchicter / tchicoter
  • Dobe cawete di viebe -ner / -iner

Des dobès rfondowes e motlîModifier

Mots å mierpîModifier

  • åy, way: deus sinonimes di oyi, foirt corants, onk d' Årdene (dizo disfondowe ây), l' ôte do Coûtchant walon.
  • bwès, bos: bos å Coûtchant walon, foirt corant. A dné des parints boskiyon, bokion k' ont wangnî so l' Basse-Årdene.
  • cloke et clotche (et leus parints) : «clotche» est erîlêye avou si TCH walon. Li spårdaedje est mitan mitan (Mape ALW 1 20). Li parint «clotchî» est l’ pus lådje oyou. Mins c’ est «cloke» dins les troes grandes veyes del Walonreye : Tchålerwè, Nameur et Lidje.
  • djaeye et gaeye : "gaeye" est pus près del cogne di l' etimolodjeye (nux gallica), et c' est l' disfondowe di tot l' payis d' Nameur et d' Tchålerwè. Et co ça dpus : ele a dné on parint pår walon : gayete.
  • , mia: les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, so Lidje et l' Årdene, mia so Nameur et ene miete so Tchålerwè.
  • ouy, iy, iy dizo disfondowe î so Tchålerwè, foirt tipike, ki pout rprezinter eto li disfondowe di Måmdi û. Sol restant del Walonreye, on-z a ouy.
  • paile & payele : payele å Coûtchant walon.
  • pu et pwis : "pwis" a dné adonpwis.
  • pwin, pan: pan est foirt corant a Lidje.
  • u, ou: ou est l' pus lådje oyowe; u est pus court, et diferin do francès.
  • shure & shuve shure pus près di sûre (Lidje), sîre (Basse Årdene), chûre (Nameur); shuve pus près di chûve (Tchålerwè), swève (Hôte Årdene).

DiftongaedjesModifier

Li diftongaedje est tipike do walon, mins les nén diftonguêyès cognes sont sovint les pus lådje oyowes.

Sinonimeye di mot foirt corant avou deus diferinnès cawetes u betchetesModifier

  • solea, s(o)lo: s(o)lo est ene fôme di Lidje, Hôte-Årdene et Tchestrolet, dedja diferinne e 1300 et des (ci n' est nén l' minme cawete). Atuzlêymint, "solo" riprezinte eto li fôme des aschates walon-picård solèy, mins kî çki va tuzer a ça ?
  • "amon" et "emon".

minme mot arivé e walon pa deus voyes diferinnesModifier

Les mots avou stitchaedje d' ene halcrosse voyale (U et I)Modifier

Dobès rfondowes ortografikesModifier

Cawete -ård / coron årModifier

Cawete -åd / coron -åModifier

Cwand l' cawete "åd" est dandjreus etimolodjike, mins k' ele n' a måy sitî scrîte dins les motîs

Mots d' aplacaedjeModifier

Totès sôresModifier

Dobes rifondowes abandnêyesModifier

C' est des dobes ridondowes k' ont-st aparexhou å cmince di rfondaedje (1993-2003) mins k' ont stî abandnêyes après.