Croejhete do cmon amazir marokin

(Redjiblé di Croejhete di l' amazir)

Pådje del croejhete di l' amazir

ÅrtikeCandjî

Gn a nol årtike e l' amazir.

Li prumire lete «ⴰ» (a) des sustantifs omrins pôreut esse corwaiteye come èn årtike omrin atroclé. Sifwaitmint pol prumire lete «ⵜ» (t) des mots femrins.

Bråmint des sustantifs et nos prôpes calkés di l' arabe marokin si fwaiynut avou atroclaedje di l' årtike arabe marokin «ل» (l).

لْمغْريب (l-meghrib, li Marok) => ⵎⵖⵔⵉⴱ (l-meghrib).

Mins avou les letes solreces (avou l' J ådvins, e l' arabe marokin), li calcaedje si fwait tot riprodujhant li dobe rimagneye cossoune.

جّديدة (* l-jdida => j-jdida, El-Djadida) => ⵊⴷⵉⴷⴰ (j-jdida).
صّويرة (* l-çwira => ç-çwira, Swira, Essawira) => ⵚⵡⵉⵕⴰ (ç-çwiṛa).

Sustantifs ey addjectifsCandjî

DjinreCandjî

Ricnoxhance do djinreCandjî

Li djinre des mots est co åjhey a-z adviner.

Les mots ki cminçnut pa ⴰ- (a-), ⵉ- (i-) et ⵓ- (o-) sont todi omrins.

ⴰⴷⴼⵍ (adfel, nive)

Les mots k' atakèt pa on ⵜ- (t-) sont todi femrins.

ⵜⴰⴼⵓⵏⴰⵙⵜ (tafonast, vatche)

Foû-rîle : ⵜⴰⵔⵡⴰ (tarwa, efants, dischindants, zwers)  [1]

Raptitixhants femrinsCandjî

Li femrin pout mostrer on raptitixha:

Femrins unitrecesCandjî

Bråmint des mots d' sacwès nén contåves (fruts, verdeures…) sont omrins singulî. Po mostrer ene seule unité di ces sacwès la, on sieve on femrin unitrece.

NombeCandjî

 
«Les Hahatîs sont des Berberes» (avou 2 pluriyals omrins erîlés)
 Loukîz a : «Pluriyal e l' amazir»

Gn a pont d' rîle unike pol pluriyal des nos.

Årvier do walon, les sustantifs pluriyals si prononcèt todi d' ene ôte façon ki l' singulî. On trouve tolminme sacwants rîlêyes.

Li pluriyal des omrins nos finit kimince sovint pa ⵉ- (i-) et fini foirt sovint pa -ⵏ (-ən). Mins gn a sacwants ôtes cas.

Å pluriyal, les sustantifs femrins wådnut leu betchete ⵜ- (t-) et finixhèt foirt sovint pa -ⵉⵏ (-in). Mins gn a sacwants ôtes cas.

Candjmint del voyale do prumî pîCandjî

 Loukîz a : «Atelêye cogne (sustantif amazir)»

Dirî sacwants dvancetes u des mots-usteyes (ⵉⵍⵍⴰ = i gn a), li voyale do prumî pî candje. C' est çou k' on lome ene atelêye cogne eneviè l' cogne ordinaire ki s' lome adon li libe cogne[3]

I gn a cwate cas:

Mins gn a eto des mots ki n' candjnut nén.

Les mots pluriyals ni candjèt nén.

ViebesCandjî

InfinitifCandjî

L' infinitif n' egzistêye nén e-n amazir. Po les ratournaedjes, on dene li bodje do viebe, ki c' est l' kimandeu omrin singulî.

Egzimpes:

  • ⴽⵛⵎ: intere!, mousse! => intrer, moussî
  • ⵥⵕ: louke! waite! => loukî, waitî

Po les viebes ki n' ont pont di cmandeu corant (voleur), on prind li codjowa do rwaitant di l' erirece, k' on nd a rsaetchî li betchete di codjowaedje ⵉ-.

Egzimpes:

il a fwait: ⵉⵙⴽⵔ (isker) => bodje = "infinitif" ⵙⴽⵔ (fé)

Mins gn a des lives ki dnèt ossu li rwaitant di l' erirece lu-minme (metans, ci live cial, p. 142-143)

Rindjmint des viebesCandjî

On rindje les viebes sorlon li nombe di cossounes.

  • viebes al mierseule cossoune: ⵉⵔⵉ (iri, voleur)
  • viebes ås deus cossounes: ⵥⵕ (ZeR, waitî, loukî); ⵙⵓⴹ (soD, shofler)
  • viebes ås troes cossounes: ⴽⵛⵎ (kchem, intrer), ⵙⴽⵔ (sker, fé)
  • viebes ås cwate cossounes: ⴳⵎⴳⵎ (gemgem, groumler, marmouzî)[5]

CodjowaedjesCandjî

Vocial on tåvlea do codjowaedje do viebe ⵙⴽⵔ, avou les distaetchîs pronos d' djins (pronos tonikes).[6][7]

Djin Distaetchî prono (ralfabetijhaedje) Ratournaedje Codjowa (ralfabetijhaedje) Ratournaedje
Infinitif - - - ⵙⴽⵔ (sker)
Cåzant(e) ⵏⴽⴽⵉ (nekki) mi ⵙⴽⵔ (skregh) dj' a fwait
Atôtchî (eye) ⴽⵢⵢⵉ /
ⴽⵎⵎⵉ
(keyyi / kemmi) vos (singulî)
twè / ti
ⵙⴽⵔ (tskert) vos (singulî) avoz fwait /
t' as fwait
Riwaitant ⵏⵜⵜⴰ (netta) lu ⵙⴽⵔ (isker) il a fwait
Riwaitante ⵏⵜⵜⴰⵜ (nettat) leye ⵙⴽⵔ (tsker) elle a fwait
Cåzants ⵏⵓⴽⵏⵉ (nokni) nozôtes (omrins) ⵙⴽⵔ (nesker) nos (omrins) avans fwait
Cåzantes ⵏⵓⴽⴽⵏⵜⵉ (nokkenti) nozôtes (femrins) ⵙⴽⵔⵏⵜ (skerent) nos (femrins) avans fwait
Atôtchîs ⴽⵯⵏⵏⵉ (kʷnni) vozôtes (omrins) ⵙⴽⵔ (teskrem) vos (omrins) avoz fwait
Atôtcheyes ⴽⵯⵏⵏⵎⵜⵉ (kʷnnemti) vozôtes (femrins) ⵙⴽⵔⵎⵜ (teskremt) vos (femrins) avoz fwait
Rwaitants ⵏⵉⵜⵏⵉ (nitni) zels / yeusses ⵙⴽⵔ (skren) il ont fwait
Rwaitantes ⵏⵉⵜⵏⵜⵉ (nitenti) zeles ⵙⴽⵔⵏⵜ (skerent) elle ont fwait

Mots d' mostraedjeCandjî

Les diterminants d' mostraedje sont metous padrî l' no.

ⴰⵎⴷⴷⵓⴽⴽⵍ ⴰⴷ ⵉⵙⵏ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ (ameddokkel ad isen amazigh; ci camaeråde (ci) kinoxhe l' amazir)
ⵉⵎⴷⴷⵓⴽⴽⴰⵍ ⵖⵡⵉⴷ ⵙⵏⵏ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ (imeddokkal ghwi snen amazigh; ces uzeus cial kinoxhèt l' amazir.

Vocial les pronos d' mostraedje[8]

nombe -près/lon // djinre Omrin (ralfabetijhaedje) Ratournaedje Femrin (ralfabetijhaedje) Ratournaedje
Singulî d' près ⵖⵡⴰⴷ (ghwad) ci-ci / ci-cial ⵅⵜⵜⴰⴷ (khettad) cisse-ciale
Singulî d' lon ⵖⵡⴰⵏ (ghwan) ci-la ⵖⵜⵜⴰⵏ (khettan) cisse-lale
Pluriyal di près ⵖⵡⵉⴷ (ghwid) ces-ci / ces-cial ⵅⵜⵜⵉⴷ (khettid) cesses-cial
Pluriyal di lon ⵖⵡⵉⵏ (ghwin) ces-la ⵅⵜⵜⵉⵏ (khettin) cesses-lale

ApårtinanceCandjî

Les mots respondants ås prezintoes d' apårtinance do walon (mi tchén, vosse pa) sont les minmes ki des pronos d' djin tonikes metous après ene divancete (por mi, amon nozôtes).

I sont metous padrî li sustantif u l' divancete k' i displikèt.

AdviebesCandjî

Les adviebes sont ricnoxhous come ene categoreye di mots a pårt dins l' croejhete di l' amazir.

Come e walon, c' est ene classe croejhetrece foirt kimaxheye. N a des adviebes ki vnèt d' on no, come: ⴰⴼⵍⵍⴰ (li hôt => padzeu).

Les adviebes di plaeçaedje: ⵖⵉⵏⵏ (rhinn) (laddé, vaila), ⵖⵉ (rhi) (cial, vaici)

Les adviebes di cwantité: ⴱⴰⵀⵔⴰ (bahra) (bråmint, foirt)

DivancetesCandjî

Gn a bråmint des dvancetes, ki candjnut foirt d' ene contrêye a l' ôte.

Sacwants dvancetes do cmon amazir marokin
walon Kimon amazir marokin
di (apårtinance) (n)
avou (ene usteye po siervi) (s)
avou (ene djin po-z acpagnter)
amon / emon / mon ⴷⴰⵔ (dar)
inte / etur ⴳⵔ, ⵏⴳⵔ, ⵉⵏⴳⵔ, ⵊⴰⵔ
dizo ⴷⴷⴰⵡ, ⴷⴰⵡ, ⴷⴷⵓ

Hårdêye difoûtrinneCandjî

(fr) Live di croejhete IRCAM

SourdantsCandjî

  1. CTBG p. 16.
  2. Pitite_croejhete_do_techelheyte_d'_Ayit_Bouguemmesse p. 16
  3. e francès, l' atelêye cogne si lome «état d'annexion»; li libe cogne: «état libre», e-n inglès les deus fômes si lomnut «constract state» eyet «free state»; e l' arabe, «إرسال» (irsâl) pol libe cogne; «إضافة» (iDâfa) u «إلحاق» po l' atelêye cogne.
  4. CTBG p. 33-35.
  5. [http://www.ircam.ma/?q=fr/node/23419 Live di croejhete IRCAM, p. 83-84.
  6. Distaetchîs pronos d' djins sorlon li ptite croejhete do techelheyte d' Ayit Bouguemmesse eyet on temoen des Ayites Bougmesse, Ali El Ouakhoumi, li 6 di fevrî 2017.
  7. Raveuri sorlon Abdelaziz Bouras & Mohamed Eddarhor, Apprendre la langue tamazight, Dar Ihya el oulloum , s.l., 2006, ISBN 9981-21-067-6, p. 135.
  8. TFN5 p. 149.